Google+ Ένας καταραμένος ποιητής και ένας εξέχων βιολόγος για τη δύναμη της παρατήρησης : Biology4u.gr

Ένας καταραμένος ποιητής και ένας εξέχων βιολόγος για τη δύναμη της παρατήρησης

Έχει καταχωριστεί στις κατηγορίες: ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ κ. ΦΩΤΕΙΝΟΥ από στις 19 Απριλίου 2017

Tο SMS που μου είχε στείλει ο κ. Φωτεινός ήταν σαφές και δεν επιδεχόταν αντίρρηση: Σήμερα στις 11 το πρωί στο γνωστό μας καφέ. Για να γνωρίσεις δύο εξαιρετικά κείμενα για τη σημασία της παρατήρησης στην Τέχνη και στην Επιστήμη!

Επειδή γνώριζα πως  ο αποστολέας του ποτέ δεν υπερέβαλε σε κάτι που τον εντυπωσίαζε και χαιρόταν να μου γνωστοποιεί, δεν δίστασα στιγμή και του απάντησα με ένα σύντομο ΟΚ. Τροποποίησα λοιπόν το πρόγραμμα του σαββατιάτικου πρωινού, ώστε να συμπεριλάβει τη συνάντηση με τον κ. Φωτεινό και νάμαι τώρα καθισμένος να περιμένω την έλευσή του.

Έφτασε, ως συνήθως στην ώρα του, και όσο τακτοποιούσε στο τραπέζι την ταμπλέτα του την οποία είχε ανασύρει από την τσάντα του πριν καν καθίσει, με ρώτησε αν γνώριζα τον Ezra Pound.  Φυσικά του απάντησα, έχω διαβάσει μερικά ποιήματά του και γνωρίζω ότι αδίκησε τον εαυτό του, ως ταλαντούχος μοντερνιστής ποιητής, ασπαζόμενος τον φασισμό και τον αντισημιτισμό, και διατελώντας προπαγανδιστής τους, από το ραδιόφωνο του Μουσολίνι ενώ ακόμη μαινόταν ο πόλεμος στην Ευρώπη.

Ακριβώς παρατήρησε ο κ. Φωτεινός και συνέχισε λέγοντας: Θα προσέθετα όμως πως υπήρξε και ένας ευφυής δοκιμιογράφος και όπως φαίνεται από τα γραπτά του, γνώστης επίσης του επιστημονικού γίγνεσθαι των καιρών του. Θα σου μιλήσω όμως στη συνέχεια γι’ αυτόν, πρώτα όμως πες μου, τον Louis Agassiz τον γνωρίζεις;  

Με υποτιμάτε κ. Φωτεινέ, έσπευσα να του απαντήσω. Βιολόγος είμαι. Πώς θα μπορούσα να αγνοώ έναν από τους σημαντικότερους φυσιοδίφες του καιρού του στον οποίο οφείλουμε τη θεωρία για τους παγετώνες, τη συστηματική κατάταξη των εξαλειφθέντων ιχθύων και πολλά άλλα, αλλά καταλογίζουμε επίσης δύο σοβαρά «αμαρτήματα»· την αντίθεσή του στην Εξελικτική θεωρία και, τρισχειρότερα, την υιοθέτηση ενός είδους επιστημονικοφανούς ρατσισμού.

Πώς μπορούν όμως να συνδέονται μεταξύ τους κ. Φωτεινέ, αφού εκτός του δεν ήταν απολύτως σύγχρονοι, δραστηριοποιούνταν και σε τόσο διαφορετικά πεδία, όπως η επιστήμη και η τέχνη;

Το έργο λοιπόν αυτών των δύο αμφιλεγόμενων, οπωσδήποτε όμως σημαντικών προσωπικοτήτων, διασταυρώθηκε σε δύο κείμενά τους, με τα οποία, ίσως αθέλητα, ο Αgassiz, ηθελημένα όμως ο Pound, απεκάλυψαν τα σημεία τομής της τέχνης και της επιστήμης, συμπίπτοντας στη σημασία της παρατήρησης, όταν κανείς προσπαθεί να κατανοήσει και να περιγράψει τον κόσμο, είτε με το μικροσκόπιο, είτε με τον χρωστήρα…  μου απάντησε ο κ. Φωτεινός για να θέσει ευθύς το ερώτημα: Με ποιον επιθυμείς να αρχίσουμε;

Πριν καλά, καλά προφτάσω να αποσώσω το όνομα του Agassiz, ο κ. Φωτεινός είχε ανοίξει την ταμπλέτα του στη σελίδα που επιθυμούσε και την έτεινε προς το μέρος μου λέγοντας.

Το κείμενο που θα διαβάσεις προέρχεται από το βιβλίο: Εισφορές στη Φυσική Ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, που ο Agassiz εξέδωσε το  1857. Το κατέβασα από το διαδίκτυο και μετέφρασα το τμήμα του στο οποίο ο φυσιοδίφης περιγράφει την Cyanea arctica, μια σκυφομέδουσα, τη μεγαλύτερη που μπορεί κανείς να συναντήσει στα Αμερικανικά νερά.  Θα σε αφήσω να το διαβάσεις και μετά θα το συζητήσουμε. 

Ιδού λοιπόν το κείμενο του Agassiz, που έθεσε υπόψη μου ο κ. Φωτεινός το οποίο θέτω κι εγώ υπόψη σας:

Θα την δείτε να επιπλέει στο νερό (Cyanea arctica) εκθέτωντας έναν μεγάλο κυκλικό δίσκο από μια ουσία όχι ανόμοια της ζελατίνας, παχεία εις το κέντρο που ξαφνικά γίνεται λεπτότερη στα άκρα, τα οποία παρουσιάζουν αρκετές οδοντώσεις. Το κέντρο αυτού του δίσκου είναι σκούρου μωβ καφέ χρώματος, ενώ στα άκρα είναι κατά πολύ ανοικτότερο, σχεδόν λευκό και διαφανές. Ο δίσκος αυτός απλώνεται και μαζεύεται κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Η περιφέρειά του είναι ιδιαιτέρως δραστήρια, ώστε άλλοτε να επεκτείνεται ως του σημείου η όλη επιφάνεια του δίσκου-στις περιπτώσεις αυτές- να γίνεται εντελώς επίπεδη και άλλοτε να κυρτώνεται πλήρως, ώστε να παίρνει μορφή ημισφαιρίου. Οι κινήσεις αυτές θυμίζουν τόσο έντονα τις κινήσεις μιας ομπρέλλας, η οποία ανοίγει και κλείνει εναλλάξ, ώστε οι συγγραφείς, που έχουν περιγράψει παρόμοια ζώα, γενικώς να αποκαλούν τον ζελατινώδη δίσκο, ως το σκιάδιο.
Από την κατώτερη επιφάνεια του δίσκου κρέμονται εμφανώς τρία είδη προσαρτημάτων. Κοντά στην περιφέρεια υπάρχουν οκτώ θύσανοι μακρών κεραιών που κινούνται προς κάθε κατεύθυνση, μερικές φορές εκτείνονται σε τεράστιο μήκος, άλλοτε όμως περιορίζονται σε μια απλή σπείρα συνεχώς αναδυομένων και υποχωρούντων νηματίων, η οποία τη μια στιγμή εκτείνεται προς μια κατεύθυνση και την άλλη προς άλλη, αλλά γενικώς αναπτύσσεται πλαγίως και σε αντίθετη κατεύθυνση από την προς τα μπρος κατευθυνόμενη κίνηση των τριχών οι οποίες περιβάλλουν τα όργανα που βρίσκονται εσώτερα, στην κατώτερη επιφάνεια του δίσκου.
Στα όργανα αυτά περιλαμβάνονται οκτώ δέσμες που εναλλάσσονται με τους τους οκτώ θυσάνους κεραιών, αλλά είναι δύο ειδών. Οι τέσσερεις από αυτές είναι κομψοί σάκκοι οι οποίοι κοσμούνται, ας μας επιτραπεί η έκφραση, με κυματιστά βολάν που προεκβάλουν καθ’ ομάδες, εναλλάξ προωθούμενες και αποσυρώμενες, και οι οποίες θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με βότρυες σταφυλιών, διαδοχικά διογκούμενους και συρρικνούμενους. Αυτοί οι τέσσερεις βότρυες εναλλάσσονται με τέσσερις μάζες πτυχώσεων οι οποίες κρέμονται σαν πλούσιες κουρτίνες κυματίζουσες χαλαρά μπρος και πίσω και των οποίων ο κυματισμός τους σβήνει ή διακόπτεται απότομα, θυμίζοντας σε αυτούς που είχαν την ευκαιρία να είναι μάρτυρες του φαινομένου, το τρεμόπαιγμα της σερπαντίνας του Βορείου Σέλαος. Όλα αυτά τα τμήματα έχουν τις σταθερές θέσεις τους και συγκρατούνται μεταξύ τους με ένα είδος οριζόντιας κουρτίνας η οποία κρέμεται από την κάτω επιφάνεια του ζελατινώδους δίσκου. Η ίδια η οριζόντια κουρτίνα συνδέεται με τον δίσκο, στερεωμένη σε αυτόν με, ας πούμε, διακοσμητικές ραφές, που διαιρούν την όλη επιφάνεια σε έναν αριθμό τομέων, διαδοχικά διευρυνόμενων και περιοριζόμενων, τη μια στιγμή ομοκέντρων και την άλλη ακτινωτών, μεταξύ των οποίων τα όργανα, τα οποία ήδη έχουν περιγραφεί, εισδύουν.

Στο χρονικό διάστημα που διάβαζα το κείμενο ο κ. Φωτεινός είχε στραμμένο το βλέμμα του πάνω μου, και παρατηρώντας το χαμόγελο που σχημάτισαν τα χείλη μου, όταν πλέον τέλειωσα την ανάγνωση και άφησα την ταμπλέτα στο τραπέζι με ρώτησε: Γιατί χαμογελούσες όταν διάβαζες το κείμενο;

Κ. Φωτεινέ αρχικά μου δημιουργήθηκε η εντύπωση πως στην περιγραφή της μέδουσας ο φυσιοδίφης επιδίδεται σε μια άσκοπη σπατάλη λέξεων. Καθώς όμως προχωρούσα διεπίστωσα, πως ο πλεονασμός αυτός, μόνο άσκοπος δεν είναι· εξυπηρετεί τη διεξοδική περιγραφή του δείγματος, όπως το αντιλαμβάνεται ο παρατηρητής του και την εναργή μεταφορά της στον αναγνώστη του κειμένου. Επίσης με έθελξε η ποιητικότητα του κειμένου, η οποία όχι μόνο δεν έπληξε την επιστημονική ακρίβεια, αλλά την υπηρέτησε με ένα πλήθος γοητευτικών  μεταφορών και παρομοιώσεων που επιστράτευσε ο συγγραφέας προκειμένου να εκφράσει παραστατικά, ό,τι έβλεπε. 

Έχε λοιπόν υπόψη, πως το κείμενο αυτό, που επαινέθηκε από τους συγχρόνους του Agassiz λογοτέχνες, όπως ο David Thoreau και Waldo Emerson ως κορυφαίο δείγμα περιγραφικού πεζού λόγου, απηχεί τόσο τα διδάγματα που έλαβε από τον δάσκαλό του Cuvier, ο οποίος ήταν πρωτοπόρος στις συγκριτικές επιστήμες που απαιτούν οξεία παρατηρητικότητα, όσο και από το  ύφος των συγγραφέων της εποχής, όπως ο Balzac, που υπήρξαν μάστορες της ακριβούς και λεπτομερούς περιγραφής. 

Και ο Pound που κολλάει κ. Φωτεινέ ήταν η επόμενη ερώτησή στον συνομιλητή μου που σα να είχε μαντέψει το ερώτημά μου, έτεινε για μια ακόμη φορά την ταμπλέτα μπροστά μου, λέγοντας:

Αν ο επιστήμονας Agassiz είχε θελχθεί από την εκφραστικότητα του ποιητικού λόγου, ο ποιητής Pound είχε αντιστρόφως θελχθεί από την ακρίβεια του επιστημονικού λόγου. Και όπως μπορείς να διαπιστώσεις, στο κείμενο που θα σου θέσω υπόψη, εκτιμούσε πολύ την προσέγγιση του  Agassiz στον τρόπο μελέτης του αντικειμένου του, αλλά και στις ιδέες του για τη διδασκαλία. Το έχω αποσπάσει και μεταφράσει από ένα μικρό βιβλίο του Pound που εκδόθηκε το 1934, έφερε τον τίτλο «Το Αλφαβητάρι της Ανάγνωσης» και αποτελούσε ένα αισθητικό οδηγό για το πώς κανείς πρέπει να διαβάζει, αλλά και να γράφει ποίηση. Διάβασε όμως το απόσπασμα από την εισαγωγή του βιβλίου που έχω μεταφράσει, ελάχιστα ελεύθερα, και θα το κουβεντιάσουμε ευθύς μετά.

Ζούμε στην εποχή της επιστήμης και της αφθονίας. Ως εκ τούτου, η φροντίδα και ο σεβασμός για τα βιβλία, που άρμοζαν σε μια εποχή, όπου το βιβλίο δεν θα αναπαραγόταν, παρά μόνο μέχρι κάποιος να κάνει τον κόπο να το αντιγράψει χειρόγραφα, είναι προφανές ότι δεν είναι πλέον κατάλληλα για «τις ανάγκες της κοινωνίας», ή για τη διατήρηση της μάθησης. Το σκαλιστήρι όμως είναι άκρως απαραίτητο εάν ο Κήπος των Μουσών πρέπει να παραμείνει ως κήπος.

Η σωστή μέθοδος για τη μελέτη της ποίησης και των καλών γραμμάτων, είναι η μέθοδος των σύγχρονων βιολόγων, δηλαδή η προσεκτική και από πρώτο χέρι εξέταση του υλικού και η αδιάκοπη ΣΥΓΚΡΙΣΗ της μιας αντικειμενοφόρου πλάκας ενός δείγματος μετά το άλλο.
Κανένας άνθρωπος δεν είναι εξοπλισμένος για τον σύγχρονο τρόπο σκέψης αν δεν έχει κατανοήσει το ανέκδοτο για τον Agassiz και το ψάρι:

Ένας μεταπτυχιακός φοιτητής, με διακεκριμένη βαθμολογία και διπλώματα, επισκέφθηκε τον Agassiz για να του δώσει την τελική έγκριση. Τότε ο σημαντικός άνδρας έδωσε στον φοιτητή ένα μικρό ψάρι και του ζήτησε να το περιγράψει.

Μεταπτυχιακός φοιτητής: Αυτό δεν είναι παρά ένα ηλιόψαρο.

Agassiz: Το ξέρω αυτό. Γράψε μια περιγραφή του.

Μετά από μερικά λεπτά ο φοιτητής επανήλθε με την περιγραφή του lchthus Heliodiplodokus, αναφέροντας κάθε όρο, που η κοινή γνώση απέκρυπτε για το ηλιόψαρο, όπως ότι ανήκει στην Οικογένεια Helioichtherinkus κ.ά. που ο φοιτητής είχε βρει στα σχετικά εγχειρίδια.

Ο Agassiz όμως επέμεινε και ζήτησε εκ νέου από τον φοιτητή να περιγράψει το ψάρι.

Ο φοιτητής έγραψε ένα κείμενο 4 σελίδων, ο Agassiz όμως του ζήτησε να ξανακοιτάξει το ψάρι. Στο τέλος πλέον της τρίτης εβδομάδας το ψάρι βρισκόταν σε κατάσταση προχωρημένης αποσύνθεσης. Όμως ο φοιτητής, επιτέλους, γνώριζε κάτι γι΄αυτό. 

 Λοιπόν πώς σου φάνηκε, με ρώτησε ο κ. Φωτεινός, όταν κατάλαβε πως είχα ολοκληρώσει την ανάγνωση του κειμένου. 

Ομολογώ πως με παραξένεψε η ανοίκεια επίθεση στο βιβλίο, με την οποία ο ποιητής ξεκινά το κείμενό του. Στη συνέχεια όμως αντιλήφθηκα, ότι δεν στρέφεται κατά του βιβλίου, ή ας πούμε της ακαδημαϊκής γνώσης που μπορεί να συναχθεί από την προσφυγή σε αυτό, αλλά από τη νοοτροπία του να το χρησιμοποιούμε προνομιακά, αντί του «σκαλιστηριού» με το οποίο καλλιεργείται και διατηρείται ο «Κήπος των Μουσών»  ή εν πάση περιπτώσει, ο Κήπος της Γνώσης, θα έλεγα.

Και ποιο κατά τη γνώμη σου είναι το σκαλιστήρι που προτείνει ο Pound με ρώτησε ο κ. Φωτεινός.

Μα κ. Φωτεινέ είναι δεν είναι προφανές, από το ανέκδοτο που ακολουθεί; Είναι η παρατήρηση του αντικειμένου που μελετούμε και η προσπάθεια για ακριβή περιγραφή του.

Έχεις δίκιο ήταν η άμεση απάντηση του κ. Φωτεινού που συνέχισε λέγοντας: Για να σου επιβεβαιώσω την ορθότητα της απάντησής σου, αλλά και για να κλείσουμε τη συζήτηση επίτρεψέ μου να θέσω υπόψη σου, ένα απόφθεγμα του Agassiz αλλά και ένα ακόμη μικρό απόσπασμα από τη σκέψη του Pound, που άντλησα από το ίδιο βιβλίο.

Ο Agassiz λοιπόν στα μαθήματα στους φοιτητές του, αλλά και στις διαλέξεις του στο ευρύ κοινό συνήθιζε να παροτρύνει το ακροατήριό του να «αδράχνει τη φύση εν δράσει» και γενικά να προσφεύγει στις απευθείας πληροφορίες που μπορούσε να δώσει η άμεση παρατήρηση, παρά στις βιβλιογραφικές αναφορές.

Την ίδια πεποίθηση για τη δύναμη της παρατήρησης και της προσφυγής στο άμεσο γεγονός μοιραζόταν και ο Pound. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ένα απόσπασμα από το Αλφαβητάρι της Ανάγνωσης στο οποίο προκειμένου να καταφερθεί κατά της αφαίρεσης στην ποίηση έλεγε πάνω κάτω τα εξής:

Ζητήστε από έναν Ευρωπαίο να σας ορίσει το κόκκινο χρώμα. Αφού σας απαντήσει ότι είναι ένα χρώμα, αν επιμείνετε να σας το ορίσει θα σας μιλήσει για ταλαντώσεις. Αν τον ρωτήσετε τι είναι οι ταλαντώσεις θα σας μιλήσει για ενέργεια. Τελικώς μετά τις τόσες τελικά αφαιρέσεις το αποτέλεσμα είναι οι λέξεις και το αρχικό ερώτημα να έχουν αποδυναμωθεί πλήρως. 

Αυτή λοιπόν ήταν η συζήτηση που είχα σήμερα το πρωί με τον κ. Φωτεινό. Αποχαιρετώντας τον είχα σχηματίσει την εντύπωση πως είχα μάθει κάτι περισσότερο για την πολύκροτη σχέση της επιστήμης με την τέχνη, εσείς; 

Για την σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν οι ακόλουθες πηγές:

  • http://cabinetmagazine.org/issues/28/agassiz.php
  • http://cabinetmagazine.org/issues/28/sieburth.php
  • http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/35285/title/The-King-of-Turtles/
  • https://lareviewofbooks.org/article/see-world-isnt-thinking-life-louis-agassiz/
  • Το βιβλίο του Ε. Pound ABC of Reading https://monoskop.org/images/a/a4/Pound_Ezra_ABC_of_Reading.pdf
  • To βιβλίο του L. Agassiz Συνεισφορές στη Φυσική Ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών http://www.biodiversitylibrary.org/item/46159#page/11/mode/1up

Ο σχολιασμός έχει κλείσει