www.biology4u.gr

Της Maywa Montenegro, από το περιοδικό Seed Magazine

Οι τελευταίοι έξι μήνες μας έφεραν σκηνές μιας αποκάλυψης της πείνας, καθώς 14 χώρες πλήττονται ήδη από βία που σχετίζεται με τη διαθεσιμότητα της τροφής. Από τα μέσα του Απριλίου ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, Ban Ki Moon αναγνώρισε ότι «η απότομη άνοδος της τιμής των τροφίμων έχει εξελιχθεί σε μια πραγματική παγκόσμια κρίση».

Οι οικονομολόγοι λένε ότι είναι προϊόν πολλαπλών παραγόντων : Της υψηλής τιμής του πετρελαίου, της παρατεταμένης ξηρασίας, της παραγωγής βιοκαυσίμων και της ραγδαία αυξανόμενης κατανάλωσης κρέατος. Βραχυπρόθεσμα, η επισιτιστική βοήθεια μπορεί να βοηθήσει. Μεσοπρόθεσμα, πρέπει να τεθεί ένα τέλος στους εμπορικούς δασμούς και τις γεωργικές επιδοτήσεις που δημιουργούν στρεβλώσεις στην αγορά. Τα μακροπρόθεσμα όμως καθήκοντα είναι πολύ δυσκολότερα, καθώς πρέπει να ξεπεραστούν τα όρια της τρέχουσας δυνατότητας για παραγωγή τροφίμων.

Η Πράσινη Επανάσταση του 20ου αιώνα υπερδιπλασίασε την παγκόσμια παροχή καλαμποκιού, ρυζιού και σταριού. Αν δεν αυξηθούν εκ νέου οι αποδόσεις των καλλιεργειών, τα 9,2 δισεκατομμύρια κατοίκων της Γης του 2050, θα χρειάζονται προκειμένου να διατραφούν, το διπλασιασμό των εκτάσεων που τώρα καλλιεργούνται. Για το λόγο αυτό υπάρχει μια ευρύτερη συναίνεση ότι, χρειάζεται μια νέα Πράσινη Επανάσταση, η οποία εκτός από την επίτευξη υψηλότερων αποδόσεων, θα πρέπει να είναι περιβαλλοντικά υπεύθυνη και να προωθεί την οικονομική ανάπτυξη, στον αναπτυσσόμενό κόσμο. Οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούν ότι η Βιοτεχνολογία μπορεί να διαδραματίσει ένα ζωτικό ρόλο. Όμως η Βιοτεχνολογία και ιδιαιτέρως η γενετική τροποποίηση (Γ.Τ.) είναι ακόμη αντιμέτωπες, με μια βαθύτατη δημόσια δυσπιστία. Καθώς τα συμπτώματα μιας προβληματικής οικονομίας ξεσπούν σε όλον τον κόσμο, το σπάσιμο αυτού του αδιεξόδου, είναι ζωτικής σημασίας περισσότερο παρά ποτέ. Κάτι τέτοιο απαιτεί τον επανασχεδιασμό των εργαλείων της Γ.Τ. , δηλαδή, του πώς, που και από ποιόν εφευρίσκονται, εφαρμόζονται και πωλούνται.

Καλλιέργειες Γενετικά Τροποποιημένων φυτών αναπτύσσονται σήμερα σε 114 εκατομμύρια εκτάρια γης, χωρίς να υπάρχει ως τώρα καμία επιστημονική ένδειξη ότι είναι επικίνδυνες για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Το ακριβώς αντίθετο ισχύει: Μειώνοντας την ποσότητα των εντομοκτόνων και των ζιζανιοκτόνων που οι καλλιεργητές χρησιμοποιούν, προκειμένου να αυξήσουν τη σοδειά τους, οι ποικιλίες Γενετικά Τροποποιημένων Φυτών έχουν συμβάλει στη δραστική μείωση της ρύπανσης των υδάτων, της απώλειας της βιοποικιλότητας, και έχουν αποσοβήσει τη μετατροπή δασικών εκτάσεων σε γεωργικές. Στην Κίνα για παράδειγμα η εισαγωγή του ανθεκτικού στα έντομα βαμβακιού, μείωσε τη χρήση εντομοκτόνων κατά 156 εκατομμύρια πάουντς σε τέσσερα μόλις χρόνια, περιορίζοντας έτσι τις ασθένειες που εμφάνιζαν οι αγρότες λόγω της χρήσης τους, στο ένα τέταρτο των προηγουμένων επιπέδων.

Ωστόσο η ισχυρή αντίδραση κατά των Γενετικά Τροποποιημένων θα εξακολουθεί να υφίσταται για λόγους που κυμαίνονται από τις παρανοήσεις για την επιστήμη, ως το αυξανόμενα δημοφιλές , υπέρ των αργά αναπτυσσόμενων, οργανικών τροφών, αγρο-οικολογικό κίνημα. Υπάρχει όμως και ένας άλλος βαθύτερος ανταγωνισμός, που προσφάτως φάνηκε στην χλιαρή αναφορά από τη Διεθνή Αξιολόγηση της Γεωργικής Γνώσης, της Επιστήμης και της Τεχνολογίας για την Ανάπτυξη (IAASTD). Οι συγγραφείς της αναφοράς υποστήριξαν ότι οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες «δεν έλυσαν τα ευρύτερα κοινωνικοοικονομικά διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι αναπτυσσόμενες χώρες». Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα περισσότερα, προς το παρόν προϊόντα γενετικής τροποποίησης, έχουν αναπτυχθεί για ευημερούντες αγρότες σε οικονομικά ανεπτυγμένες κοινωνίες. «Η βιομηχανία σπόρων μας έχει στην πραγματικότητα στραφεί στην αποκόμιση οικονομικού όφελος για τα ινστιτούτα» λέει η γενετίστρια του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, Davis. «Είτε σας αρέσουν όμως, είτε όχι αυτές οι πολυεθνικές εταιρείες, ένα είναι βέβαιο, η ίδια τεχνολογία που χρησιμοποιείται από αυτές, πρέπει να χρησιμοποιηθεί και από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες».

Πράγματι η Ronald και άλλοι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή καινοτόμων προσπαθειών ώστε να στραφεί η γενετική μηχανική από τον ιδιωτικό τομέα στην σφαίρα των δημόσιων αγαθών. Το 1995 η Ronald απομόνωσε το γονίδιο Xa21, που προσδίδει στο ρύζι ανθεκτικότητα έναντι της Xanthomonas oryzae —ενός δηλαδή βακτηρίου που είναι υπεύθυνο για μια καταστροφική νόσο των καλλιεργειών. Το Πανεπιστήμιο του Davis εκχώρησε τα δικαιώματα του γονιδίου αυτού στην Monsanto και την Pioneer , αλλά οι εταιρείες αυτές αποκλείστηκαν από την ανάπτυξη νέων ποικιλιών ρυζιού στις φτωχές χώρες. Το κλωνοποιημένο γονίδιο τώρα διανέμεται δωρεάν σε κινέζους επιστήμονες , που το εισάγουν σε τοπικές ποικιλίες, με την υποστήριξη των εθνικών ερευνητικών ινστιτούτων που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο. Σύμφωνα με την Ronald, «Οι σπόροι πρόκειται σύντομα να δοθούν στους αγρότες».

Η πλοήγηση ανάμεσα στα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τα δικαιώματα, ώστε να φθάσουμε σε αυτό το σημείο αποδεικνύεται ως μια «βυζαντινή αποστολή» . Στην περίπτωση του υψηλού προφίλ «χρυσού ρυζιού», δύο επιστήμονες παρεβίασαν, χωρίς καν να το υποψιαστούν, περισσότερες από 70 ευρεσιτεχνίες, προκειμένου να δημιουργήσουν τους εμπλουτισμένους με βήτα- καροτένιο σπόρους. Τελικώς το Ίδρυμα Rockefeller βρήκε ένα τρόπο να ικανοποιήσει όλους τους κατόχους δικαιωμάτων και σήμερα- μια δεκαετία, περίπου, μετά την ανακάλυψή του-έχουν αρχίσει οι πρώτες σοβαρές έρευνες για τη δοκιμασία του χρυσού ρυζιού, στο πεδίο. Μια τέτοια εμπειρία οδήγησε το Ίδρυμα Rockefeller Rockefeller να συνεργαστεί με το Ίδρυμα McKnight και 40 ακόμη ινστιτούτα, ώστε να συστήσουν την PIPRA — τη Δημόσια Πνευματική Ιδιοκτησία Πόρων για τη Γεωργία- μια πρωτοβουλία, μέσω της οποίας οι ερευνητές των ΗΠΑ μπορούν να διαθέτουν τις τεχνολογίες τους σε ιδιωτικές εταιρείες, διατηρώντας ταυτοχρόνως δικαιώματα, για ανθρωπιστικούς σκοπούς και καλλιέργεια για ιδιωτική κατανάλωση.

Ο αυστραλός βιολόγος Richard Jefferson αποφάσισε να παρακάμψει εντελώς τις αξιώσεις της βιομηχανίας. Το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης γενετικής τροποποίησης φυτών, εξαρτάται από το βακτήριο Agrobacterium tumefaciens, προκειμένου να μεταφερθεί ένα γονίδιο σε έναν νέο δέκτη. Όμως η μέθοδος αυτή καλύπτεται από πληθώρα δικαιωμάτων και για το λόγο αυτό ο Jefferson και οι συνεργάτες του, τροποποιούν άλλα βακτήρια που θα μπορούσαν να κάνουν την ίδια δουλειά. Αυτό αποτελεί τη βάση για το BIOS, ένα δηλαδή σύστημα που ο Jefferson το έχει περιγράψει ως «τον πυρήνα της πρώτης παγκοσμίως βιοτεχνολογικής εργαλειοθήκης, ανοικτού κώδικα».

Η ελεύθερη διανομή, αλλά η τοπική ιδιοκτησία των βιο-δικαιωμάτων θα είναι μια ζωτικής σημασίας πλευρά της νέας Πράσινης Επανάστασης. Μια άλλη θα είναι η καλλιέργεια ποικιλιών που είναι τοπικά προσαρμοσμένες. Η Nina Fedoroff, μια γενετίστρια φυτών του Penn State και σύμβουλος της Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, σε θέματα επιστήμης και τεχνολογίας λέει: «Η δεύτερη Πράσινη Επανάσταση, θα είναι πολύ περισσότερο περίπλοκη από την Πρώτη». Και η Fedoroff εξηγεί ότι αυτή τη φορά, οι επιστήμονες θα πρέπει να λάβουν υπόψη τις τοπικές ανάγκες και τις τοπικές ποικιλίες. Πάρτε για παράδειγμα την γενετικά τροποποιημένη παπάγια που είναι ανθεκτική στον ιό της δακτυλιοειδούς κηλίδωσης. « Είναι ένα υπέροχο επίτευγμα» λέει η Fedoroff «αλλά τα διαγονιδιακά φυτά που προστατεύονται από τον ιό στην Χαβάη, δεν προστατεύονται από τον ιό στις Φιλιππίνες». «Η δημιουργία τοπικά εστιασμένων βιοτεχνολογιών και η κατάρτιση επιστημόνων που είναι ικανοί να τις χειρίζονται, είναι μια μεγάλη υπόθεση» λέει η Fedoroff και «Αποτελεί μια ευρεία επένδυση που υπάρχει ανάγκη να υιοθετηθεί παντού».

Οι ειδικοί χαιρέτησαν την πρόσφατη ανακοίνωση του προέδρου της Διεθνούς Τράπεζας Paul Zoellick, με την οποία πληροφορούσε ότι η τράπεζα θα διπλασιάσει το ποσό των δανείων για την γεωργία στην Αφρική , στα 800 εκατομμύρια δολλάρια, εντός του 2009. Αλλά τα οικονομικώς ανεπτυγμένα έθνη- ιδιαιτέρως στην Ευρώπη-πρέπει να σταματήσουν να αντιτίθενται στην καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων φυτών στην Αφρική και σε άλλες αναπτυσσόμενες περιοχές του πλανήτη και να υιοθετήσουν πλήρως την τεχνολογία αυτή. Το Μεξικό για παράδειγμα αναμένεται να καλλιεργήσει γενετικά τροποποιημένη παπάγια, γιατί υπάρχει διαθέσιμη αγορά στις ΗΠΑ. Η Βραζιλία ωστόσο, που πουλά την παπάγια στην Ευρώπη, εξωθείται στην καλλιέργεια συμβατικών φυτών. Σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα του Wellesley College, Robert Paarlberg η Αφρική αντιπροσωπεύει μια συνθετότερη κατάσταση: καθώς εδώ τα εμπόδια που αντιμετωπίζει η ευρύτερη αποδοχή της τεχνολογίας των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, δεν προέρχονται μόνο από τους ευρωπαίους εμπορικούς εταίρους, αλλά και από την μετα-αποικιακή ευρωπαϊκή επιρροή που έχει οδηγήσει τους αφρικανούς ηγέτες να υιοθετήσουν κάποιους από τους πλέον αυστηρούς νόμους κατά της γενετικής τροποποίησης, πάνω στη γη.

Είναι δύσκολο να προβλεφθεί αν είναι ευκολότερο να αλλάξει ο τρόπος σκέψης ή ο τρόπος με τον οποίο δουλεύουν οι αγορές. Η Ronald πιστεύει ότι «θα υπάρξει μια ευρύτατη αποδοχή όταν οι άνθρωποι συνδέσουν τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα με την παπάγια ή το χρυσό ρύζι και όχι με την Monsanto. Και σύμφωνα με αυτήν η πρόσφατη κρίση στα τρόφιμα θα αναδιαμορφώσει ριζικά το πλαίσιο εντός του οποίου διεξάγεται η συζήτηση για τη γενετική μηχανική. Είναι πιθανό ότι η Κίνα με το παράδειγμα της, θα επανατοποθετήσει το ζήτημα της αποδοχής των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων. Και η Ronald καταλήγει: «Αν η Κίνα παραγάγει γενετικά τροποποιημένο ρύζι , τότε θα υπάρχουν λιγότερες αναστολές για την υιοθέτηση του από άλλες χώρες» προσθέτοντας «Αν και δεν έχει διανεμηθεί ακόμη γενετικά τροποποιημένο ρύζι στους αγρότες, υπάρχουν πολλές φήμες ότι αυτό σύντομα θα συμβεί»