Θυμάμαι πολύ έντονα τις νύχτες αγρύπνιας για να δω την …αυγή μιας και κανένας δεν ξυπνούσε τόσο πρωί τα καλοκαίρια. Φυσικά ποτέ δεν την έβλεπα γιατί με έπαιρνε ο ύπνος κάποια στιγμή.
Θυμάμαι πολύ καθαρά την πρώτη φορά που φόρεσα μάσκα στη θάλασσα και είδα έναν θαυμαστό καινούργιο κόσμο.
Θυμάμαι το δέος και τον θαυμασμό μου όταν ένα καλοκαιρινό μεσημέρι στην εξοχή βρέθηκα μπροστά στην έκδυση ενός τζίτζικα που εγκατέλειψε με μεγάλη προσπάθεια το περίβλημά του.
Θυμάμαι πολλά και θαυμαστά – όπως μου φαίνονταν - από την επαφή μου, την επαφή ενός παιδιού της πόλης, με την φύση. Μια επαφή που δεν ήταν πάντα ειδυλλιακή αλλά ταυτόχρονα και φοβική. Φοβόμουν τα έντομα, τα φίδια, τα σκουλήκια αλλά και τους κεραυνούς και τα μεγάλα κύματα και πολλά άλλα. Εκείνο όμως που υπερίσχυε στην σχέση αυτή ήταν η περιέργεια , η ανησυχία, η αναζήτηση και ο θαυμασμός.
Ο λόγος της αναπάντεχης μικρής ..εξομολόγησής μου είναι, όπως ίσως καταλάβατε, για να εκθέσω σε αντιπαράθεση την σημερινή παντελή έλλειψη «επικοινωνίας» των ανθρώπων, ιδιαίτερα των νέων, με την φύση. Αυτή η βιωματική προσέγγιση έχει βαριά τραυματιστεί από την σύγχρονη διαβίωση.
Τα παιδιά, ζουν σε ένα εντελώς τεχνητό περιβάλλον, χωρίς να βλέπουν πράσινο, πολλές φορές χωρίς γλάστρα στο μπαλκόνι - γιατί το χώμα είναι βρωμιά – χωρίς να βγάζουν τα ακουστικά τους για να ακούσουν τον ήχο της βροχής η το κελάηδημα ενός πουλιού.
Μεγαλώνουν σε ένα αποστειρωμένο περιβάλλον –κυριολεκτικά και μεταφορικά – με χίλιες δυο χημικές ουσίες για να απομακρύνουν τα μικρόβια, ή να δώσουν γεύση στις «πλαστικές» τροφές τους.
Ακόμα και όταν πάνε διακοπές προτιμούν τη σιγουριά της πισίνας από την βουτιά στη θάλασσα ή τις ανέσεις της οργανωμένης πλαζ από τις παρθένες παραλίες, προτιμούν τα πολυώροφα ξενοδοχεία από τις κατασκηνώσεις ή τα κάμπινγκ.
Έχετε παρατηρήσει μαθητές μέσα σε εκδρομικό πούλμαν; Πόσοι ρίχνουν μια ματιά έστω στο τοπίο, αντί να ακούνε εκκωφαντική μουσική ή να στέλνουν μετά μανίας SMS; Πόσοι έχουν διάθεση για μια πεζοπορία αντί να καθίσουν σε όποια καφετέρια βρουν μπροστά τους;
Η σχέση του νέου με την φύση είναι ανύπαρκτη και κάποιες φορές τραυματική. Όλο και περισσότεροι αναπτύσσουν καινούργιες και περίεργες αλλεργίες και λες και το ανοσοποιητικό τους σύστημα συνωμότησε για να μην τους επιτρέψει αυτήν την επαφή.
Όσο για την ελληνική εκπαίδευση, η βιωματική και πρακτική μάθηση δεν περιλαμβάνεται στις προτεραιότητές της. Η εκπαίδευση για την φύση διεξάγεται αποκλειστικά στην σχολική αίθουσα και στις καλύτερες περιπτώσεις μπορεί να συνοδεύεται από κάποια πειραματική διαδικασία ή κάποια παρουσίαση μέσω των νέων τεχνολογιών. Ούτε λόγος για εκπαίδευση μέσα στη φύση. Και όταν κάποιος εκπαιδευτικός τολμήσει να βγάλει τα παιδιά έξω από την τάξη και να τα φέρει σε επαφή με το φυσικό περιβάλλον - το όποιο «φυσικό» περιβάλλον μπορεί να υπάρχει κοντά στις πόλεις - , αντιμετωπίζει τόσα μεθοδολογικά και πρακτικά προβλήματα που ..ορκίζεται ότι δεν θα το ξανακάνει. Πρέπει να έχει χρόνο και γερά νεύρα για να αντιμετωπίσει την όλη γραφειοκρατική διαδικασία και να προετοιμάσει την εξόρμηση. Οταν τελικά τα καταφέρει, βρίσκει μπροστά του πολλά καταχαρούμενα παιδιά, που έχουν έρθει …κατάλληλα προετοιμασμένα για την «εκδρομή» , με τα MB3 player , τα κινητά τους, τις μπάλες τους, τα καινούργια τους ρούχα (τα κορίτσια με άψογο ..μακιγιάζ) και με ένα σεβαστό ποσό στην τσέπη για την επιδρομή σε όποιο φαστφουντάδικο βρουν μπροστά τους. Εντελώς τυχαία έχουν ξεχάσει μπλοκ, μολύβια ή ότι άλλο έπρεπε να φέρουν μαζί τους πχ τα καπέλα που είναι απαραίτητο αξεσουάρ για το σχολείο, αλλά όχι για τον ήλιο. Θα αντιμετωπίσουν την φύση με αδιαφορία, συχνά φόβο και πολλές φορές με έλλειψη σεβασμού, αναστατώνοντας και ρυπαίνοντας τον χώρο που επισκέπτονται. Και βέβαια, κάτω από αυτές τις συνθήκες δεν θα μάθουν ούτε θα βιώσουν πολλά πράγματα.
Για να έρθουν τα παιδιά σε ουσιαστική επαφή με την φύση χρειάζονται ένα σχολικό πρόγραμμα που να έχει ενσωματώσει ουσιαστικά την βιωματική μάθηση και να έχει προβλέψει συγκεκριμένες και ουσιαστικές δραστηριότητες. Δραστηριότητες ενταγμένες στο πρόγραμμα Σπουδών από το νηπιαγωγείο (ίσως η πιο σημαντική βαθμίδα) ως και τα ΤΕΙ και ΑΕΙ. Δραστηριότητες που να έχουν συνέχεια, υποστήριξη και ελκυστικότητα. Τα παιδιά πρέπει πρώτα από όλα να έρθουν κοντά στη φύση, να την βιώσουν και να την αγαπήσουν. Ταυτόχρονα όμως θα καλλιεργήσουν την περιέργειά τους θα αισθανθούν την χαρά της ανακάλυψης και θα μυηθούν στην επιστημονική μέθοδο για την ερμηνεία των φαινομένων.
Το επίσημο σχολικό πρόγραμμα ελάχιστα ενδιαφέρεται για τέτοιες προσεγγίσεις. Και όμως η φύση έχει μπει από …το παράθυρο στο σχολείο -περιθωριακά ίσως - αλλά έχει μπει: με την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Κάθε χρόνο υλοποιούνται εκατοντάδες προγράμματα και πολλά από αυτά φέρνουν τους μαθητές πιο κοντά στη φύση. Βέβαια ο κύριος στόχος των προγραμμάτων είναι η ευαισθητοποίηση και η δραστηριοποίηση των μαθητών για θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, αλλά σε πολλά από αυτά η ευαισθητοποίηση περνά και μέσα από την επαφή και τη βίωση της φύσης.
Πολύ σημαντική είναι η δυνατότητα των μαθητών όχι απλά να επισκεφθούν λίγες ώρες ένα φυσικό περιβάλλον αλλά να ζήσουν σε αυτό κάποιες μέρες. Εδώ πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν τα Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης(ΚΠΕ) . Πρόκειται για καινοτόμο και πρωτοποριακό θεσμό για το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Όσα από αυτά προσφέρουν πολυήμερα προγράμματα (3-4 ημέρες) μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα, δίνουν την ευκαιρία της παραμονής και της εργασίας μέσα στη φύση και για την φύση. Όσοι μαθητές έχουν έρθει κατάλληλα προετοιμασμένοι και αποφασισμένοι, έχουν την ευκαιρία να ζήσουν εμπειρίες και καταστάσεις που πιθανά να τους φέρουν πιο κοντά στη φύση. Βέβαια, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η θετική διάθεση του μαθητή που πρέπει να είναι «ανοιχτός» σε ότι βλέπει γύρω του. Αν εξακολουθεί να κλείνεται στον μικρόκοσμο του κινητού και των ακουστικών, μάλλον δεν θα μπορέσει να «δει» την φύση. Για αυτό έχει μεγάλη σημασία, το πρόγραμμα , η ομάδα, οι συνθήκες και γενικά ατμόσφαιρα που θα δημιουργηθεί. Όταν υπάρξει η ευτυχής συγκυρία να βρεθούν κάποιοι μαθητές με ανοιχτές τις κεραίες και την καρδιά τους και κάποιοι εκπαιδευτικοί με όρεξη, μεράκι και αγάπη για αυτό που κάνουν, τότε η ομάδα απογειώνεται και περνούν όλοι αξέχαστες στιγμές.
Βέβαια δεν είναι όλες οι καταστάσεις ιδανικές , ούτε έχουν την ευκαιρία να πάνε όλοι οι μαθητές σε ΚΠΕ ή να κάνουν προγράμματα ΠΕ που θα τους φέρουν κοντά στη φύση. Ένας μεγάλος αριθμός δεν έχει έρθει ποτέ σε επαφή με αυτά ή έχει περιφερειακά ασχοληθεί.
Για όλα αυτά τα α-φύσικα παιδιά, που δεν έχουν ποτέ καθίσει να δουν το ηλιοβασίλεμα, να ακούσουν τον άνεμο, να μυρίσουν το θυμάρι να γευτούν το φρέσκο φρούτο, έχουμε μια ηθική υποχρέωση: όσο και όταν μπορούμε να τους γνωρίσουμε την φύση και να μεσολαβήσουμε για να επικοινωνήσουν μεταξύ τους. Πάντα βρίσκονται μικρές ή μεγάλες ευκαιρίες. Ίσως έτσι συμβάλλουμε και στην αποφόρτιση της βίας και της επιθετικότητας που παρουσιάζουν. Ίσως έτσι αναδείξουμε το θετικό και ήρεμο πρόσωπο των παιδιών.
Θυμάμαι τη φράση μιας μαθήτριάς μου σε ένα πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Είχαμε βρεθεί 4 …ηρωικοί μαθητές και εγώ, στο γειτονικό λόφο, στις 6.00 το πρωί για να παρατηρήσουμε πουλιά. Δεν είδαμε και πολλά πουλιά αλλά μείναμε αρκετή ώρα ήρεμοι, παρατηρώντας την ανοιξιάτικη φύση να ξυπνάει. Όταν κατεβαίναμε η μικρή μου είπε ενθουσιασμένη «Κυρία πέρασα πολύ ωραία. Τώρα μπορώ να αντέξω και …10 ώρες μάθημα»
