www.biology4u.gr

Ο πρωτόγονος άνθρωπος

Όταν, άγνωστο πού ακριβώς, πότε και πώς, ο μακρινός μας πρόγονος εμφανίστηκε στον κόσμο, έπρεπε να λύσει μερικά δύσκολα προβλήματα, αν ήθελε να μείνει ζωντανός. Τα κυριότερα απ` αυτά είχαν σχέση με την κατασκευή του, αφού η εξέλιξη τον είχε μετατρέψει σ` ένα αδύναμο δίποδο όρθιο πλάσμα, το οποίο μειονεκτούσε απέναντι στα τετράποδα ζώα που κυνηγούσε ή τον κυνηγούσαν. Αυτό φαίνεται περίεργο, γιατί η όρθια στάση θεωρείται το μεγάλο πλεονέκτημα του ανθρώπου, στην πραγματικότητα όμως η ανόρθωση στα δύο κάτω άκρα προκάλεσε στο είδος μας περισσότερα λειτουργικά προβλήματα από αυτά που έλυσε. Να μερικά από αυτά:

  α) Τα τετράποδα ζώα μοιάζουν με «βαδίζουσες γέφυρες». Πατούν γερά στα τέσσερα πόδια τους και το βάρος τους μοιράζεται σε μεγάλη επιφάνεια, προσφέροντάς τους ευστάθεια. Ο άνθρωπος σχεδόν ακροβατεί πάνω στην περιορισμένη επιφάνεια των πελμάτων του, ενώ τα άνω άκρα του έχουν γίνει νεκρό βάρος με την έννοια ότι δεν προσφέρουν τίποτε στην κίνηση. Με τη μορφή αυτή έχει αξιόλογη αντοχή, αλλά υστερεί απελπιστικά σε ταχύτητα και άλματα απέναντι στα υποψήφια θηράματα και τους επίδοξους θύτες του. Είναι ένας καλός μαραθωνοδρόμος, αλλά πολύ κακός σπρίντερ και άλτης.  

β) Τα εσωτερικά όργανα των τετράποδων κρέμονται κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης και το βάρος τους μοιράζεται σε μεγάλο μήκος του σώματος. Στην όρθια στάση η βαρύτητα τα ωθεί προς τα κάτω, με αποτέλεσμα να πιέζουν τα κοιλιακά τοιχώματα. Για να ξεπεραστεί κάπως αυτό το πρόβλημα, η λεκάνη του ανθρώπου έγινε λίγο πιο πλατιά από εκείνη των τετράποδων, αλλά όχι πολύ, γιατί αν αποκτούσε μεγαλύτερο πλάτος θα απομάκρυνε πολύ τις κνήμες μεταξύ τους, θα έκανε δύσκολη τη βάδιση και θα οδηγούσε πίσω στην τετραποδία. Επιπλέον, αντίθετα με ότι συμβαίνει στα τετράποδα ζώα, σχηματίζει μικρή γωνία με τη σπονδυλική στήλη. Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά της λεκάνης της επιτρέπουν να συγκρατεί καλύτερα τα σπλάχνα, αλλα προκαλούν προβλήματα στον τοκετό. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη ανάπτυξη του όγκου του εγκεφάλου του, αν όμως ο εγκέφαλος, (άρα και το κρανίο) ήταν πλήρως ανεπτυγμένος την ώρα της γέννησης, θα έβαζε σε κίνδυνο και τη μητέρα και το νεογέννητο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα μικρά του ανθρώπου γεννιώνται με εγκέφαλο που έχει το 25% περίπου του τελικού του όγκου, ενώ στους χιμπατζήδες το αντίστοιχο ποσοστό κατά τη γέννηση είναι 65%. Ατελής εγκέφαλος όμως, σημαίνει ότι το νεογέννητο χρειάζεται πολλούς μήνες για να σταθεί όρθιο και πολλά χρόνια για να ανεξαρτητοποιηθεί από τους γονείς του. Σε όλο αυτό το διάστημα προκαλεί  προβλήματα στους ενήλικους που πρέπει να το φροντίζουν αδιάκοπα.  

γ) Η όρθια στάση απομάκρυνε πολύ την καρδιά από το έδαφος, με αποτέλεσμα το αίμα που φεύγει από αυτή να πηγαίνει εύκολα στο κάτω μέρος του σώματος, αλλά να είναι δύσκολο να επιστρέψει ενάντια στη δύναμη της βαρύτητας. Λιμνάζει στα αγγεία του κατώτερου πεπτικού συστήματος και των κάτω άκρων προκαλώντας μερικές «εξελικτικές» ασθένειες, όπως οι κιρσοί και οι αιμορροΐδες.  

      Παρόλα όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω, είναι αυτονόητο ότι αν η όρθια στάση είχε μόνο μειονεκτήματα δεν θα επικρατούσε. Στην πραγματικότητα προσέφερε και πολύ αξιόλογα πλεονεκτήματα, άλλα από τα οποία είναι εμφανή και άλλα όχι. Ενδεικτικά, μεγάλωσε πολύ το οπτικό πεδίο του ανθρώπου σε σχέση με το μέγεθός του, με συνέπεια να μπορεί να βλέπει από σχετικά μακριά τους εχθρούς ή τη λεία του. Το κυριότερο όμως ήταν ότι άφησε ελεύθερα τα άνω άκρα του, τα οποία μετατράπηκαν σε χέρια και ήταν σε θέση χρησιμοποιήσουν κάποια πρωτόγονα όπλα (οι μεγάλοι πίθηκοι δεν είναι «τετράχειρες», όπως συνηθίζεται να λέγεται, αλλά απλά τετράποδα, τα άκρα των οποίων έχουν εξειδικευτεί σε συλληπτήρια άκρα κατάλληλα για αναρρίχηση). Αυτό πρέπει να ήταν σπουδαίο πλεονέκτημα για τους μακρινούς προγόνους μας. Μια πέτρα ριγμένη με ακρίβεια ή ένα γερό κομμάτι ξύλο μπορούσαν να ακινητοποιήσουν ένα μικρό θήραμα ή να αποθαρρύνουν ένα μέτριο σαρκοφάγο. Φυσικά δεν θα είχαν κανένα αποτέλεσμα απέναντι σ` ένα πεινασμένο λεοντάρι ή μια τίγρη, αλλά σ` όλες τις εποχές τα μεγάλα σαρκοφάγα ήταν αρκετά σπάνια. Όλα αυτά τα πλεονεκτήματα όμως χάνονταν όταν έφτανε η νύχτα. Η όρθια στάση μετέτρεψε την όραση σε κυρίαρχη αίσθηση, υποβαθμίζοντας σταδιακά τη σημασία της ακοής και της όσφρησης. Μόλις έπεφτε το σκοτάδι τα ανθρώπινα όντα γίνονταν ανίκανα όχι μόνο να κυνηγήσουν, αλλά και να προστατεύσουν τους εαυτούς τους από τους νυχτερινούς θηρευτές.  

      Το συμπέρασμα που προκύπτει σχεδόν αυθόρμητα από τα παραπάνω είναι ότι η μόνη της η όρθια στάση δεν αρκεί για να εξηγήσει με ποιον τρόπο επιβίωσαν οι άνθρωποι και, πολύ περισσότερο, πώς κατάφεραν να να επιβληθούν στο περιβάλλον τους. Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται αλλού και συγκεκριμένα στην τεράστια ανάπτυξη του εγκεφάλου, τη συνεργασία του με το χέρι, όπως επίσης και στην αλλαγή του λάρυγγα, η οποία τον έκανε τον άνθρωπο ικανό να μιλά. Με τη βοήθεια αυτών των δύο χαρακτηριστικών οι ανθρώπινες ομάδες ήταν σε θέση να προστατεύουν καλύτερα τον εαυτό τους και, κυρίως να εκμεταλλεύονται πιο αποτελεσματικά το φυσικό χώρο. Στα πεδίο αυτό κανένα άλλο ζώο δε μπορούσε να τους ανταγωνιστεί.  

α) Η συνεργασία εγκεφάλου και χεριού βοήθησε την παράλληλη εξέλιξη και των δύο και οδήγησε στην κατασκευή εργαλείων. Αυτά τα δύο είναι αδύνατο να χωριστούν μεταξύ τους. Η ανάπτυξη της νοημοσύνης οδηγούσε συνεχώς τα ανθρώπινα όντα στην ανάγκη να φανταστούν και να κατασκευάσουν μέσα ικανά να προεκτείνουν τις σωματικές τους ικανότητες (το εργαλείο και το όπλο δεν είναι παρά προεκτάσεις του χεριού) και οι επιτυχημένες ή μη προσπάθειές τους να τα κατασκευάσουν ανέπτυσσε συνεχώς τη νοημοσύνη τους. Με άλλα λόγια ο Homo sapiens (ο σκεπτόμενος) και ο Homo faber (ο χειροτέχνης) προχώρησαν παράλληλα στο χρόνο, διευκολύνοντας ο ένας τον άλλο. Τα αποτελέσματα ήταν καθοριστικά για την επικράτηση του ανθρώπου. Το μαχαίρι, το ακόντιο, το τόξο και το βέλος ήταν απίστευτες καινοτομίες στην ιστορία του πλανήτη, όπως άλλωστε και το κουπί, η αξίνα, το φτυάρι και το δρεπάνι. Η χρήση τους έδωσε στις ανθρώπινες ομάδες πλεονεκτήματα που δε διέθετε κανένας άλλος οργανισμός.  

β) Από την άλλη πλευρά η γλώσσα έκανε τους ανθρώπους ικανούς να οργανώνουν τη σκέψη τους, να μοιράζονται εμπειρίες και συναισθήματα και να σχηματίζουν καλά οργανωμένες ομάδες, οι οποίες δεν είχαν καμία σχέση με τις χαλαρές αγέλες των φυτοφάγων θηλαστικών ούτε με τα «στρατιωτικά» οργανωμένα σμήνη μερικών εντόμων. Οι αγέλες των φυτοφάγων προσφέρουν κάποια προστασία με τον όγκο τους, η επιβίωση του ατόμου όμως είναι καθαρά δική του υπόθεση. Ένα γηρασμένο ή άρρωστο άτομο θα χαθεί με την πρώτη επίθεση των αρπακτικών, όπως επίσης και ένα νεογέννητο που δεν είναι ακόμα ικανό να τρέξει. Στην άλλη άκρη, τα σμήνη των μελισσών και των τερμιτών είναι τόσο καλά οργανωμένα, που τα μεμονωμένα άτομα έχουν χάσει οποιαδήποτε δυνατότητα διαφοροποίησης της συμπεριφοράς τους. Ο ρόλος τους είναι τόσο στενά καθορισμένος, που κάθε αλλαγή του οδηγεί στην καταστροφή της ομάδας και όχι στην πρόοδο. Μια μέλισσα με πρωτοβουλίες δεν χρησιμεύει σε τίποτα ούτε στην κυψέλη ούτε στον εαυτό της. Αντίθετα, οι άνθρωποι αποδέχονται κανόνες και συνεργάζονται στενά στις ομάδες τους, διατηρώντας ταυτόχρονα στενούς δεσμούς και μεγάλη ανεξαρτησία συμπεριφοράς.  

      Οι συνέπειες αυτής της διαφοροποίησης ήταν πάρα πολλές, κυρίως στον κοινωνικό τομέα. Τα θηλαστικά, για παράδειγμα, φροντίζουν τα μικρά τους υπακούοντας σ` ένα πανάρχαιο ένστικτο, σπάνια όμως δείχνουν ενδιαφέρον για την τύχη ενός άλλου μέλους της ομάδας που βρίσκεται σε κίνδυνο. Ο άνθρωπος διαφέρει ριζικά στο ζήτημα αυτό, γιατί πέρα από τη φυσική φροντίδα που δείχνει για τα παιδιά του φροντίζει επίσης και τα πιο αδύναμα μέλη της ομάδας του. Ακόμα και ο θεωρούμενος πρωτόγονος Άνθρωπος του Νεάντερταλ είχε τέτοια συμπεριφορά. Ένας σκελετός νεαντερτάλιου που βρέθηκε στο σπήλαιο Σανιντάρ του Ιράκ ανήκει σε ένα άτομο 40 περίπου ετών. Η ηλικία αυτή ήταν πολύ μεγάλη για εκείνη την εποχή, γι` αυτό και  το το εύρημα ονομάστηκε «ο γέρος του Σανιντάρ». Το πιο αξιοσημείωτο όμως δεν είναι η ηλικία του αλλά το γεγονός ότι ο ιδιοκτήτης του σκελετού έφερε πολλά και βαριά παλιά τραύματα, τα οποία είναι βέβαιο ότι τον έκαναν ανάπηρο από τα νεανικά του χρόνια. Το ότι κατάφερε να γεράσει σημαίνει ότι τον συντηρούσε η ομάδα του, διαφορετικά δεν είχε καμία ελπίδα να επιβιώσει.  

Η σχέση ανθρώπου και χώρου στο τροφοσυλλεκτικό στάδιο

      Μιας και τα ευρήματα από την ζωή των πρώτων ανθρώπων είναι ασήμαντα, τα κενά  που αφορούν τις σχέσεις του ανθρώπου με το χώρο στην περίοδο αυτή μπορεί να τα καλύψει μόνο η βασισμένη στα λογικά συμπεράσματα φαντασία. Με τη βοήθειά της μπορούμε να δούμε τις ανθρώπινες ομάδες να πλανώνται επί πολλές χιλιάδες χρόνια και να ζουν συλλέγοντας τροφή, δηλαδή καρπούς και μικρά ζώα από το περιβάλλον τους. Είναι προφανές ότι αυτός ο τρόπος ζωής, η τροφοσυλλογή, στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην εκμετάλλευση του χώρου σε μεγάλη έκταση. Η ομάδα κάλυπτε καθημερινά μεγάλες αποστάσεις για να συγκεντρώσει την τροφή που χρειαζόταν και τη νύχτα της αρκούσε να ανακαλύψει ένα κατάλληλο τόπο για να κοιμηθεί.

      Η τροφοσυλλογή ήταν σχετικά εύκολη όσο το κλίμα ήταν ευνοϊκό, αλλά τα πράγματα έγιναν πολύ δύσκολα όταν ένα μεγάλο μέρος της επιφάνειας της Γης καλύφθηκε από τους πάγους της τελευταίας παγετώδους περιόδου, η οποία άρχισε πριν από 40.000 χρόνια περίπου και διήρκεσε εκατοντάδες αιώνες. Οι συνέπειες της αλλαγής του κλίματος ήταν πολύ σημαντικές για όλες τις μορφές της ζωής και, φυσικά και για τον άνθρωπο. Η διατροφή του ήταν πάντα μικτή (φυτικές τροφές και κρέας), αλλά οι τροφοσυλλεκτικές ομάδες που βρέθηκαν στις καλυμμένες με πάγο περιοχές ήταν αδύνατο να βρουν αρκετά φυτά για να τραφούν. Επομένως έπρεπε να βασιστούν στο κυνήγι, κάτι πολύ δύσκολο. Τα ζώα που κυνηγούσαν την εποχή εκείνη, δηλαδή τα μαμούθ, τα μεγάκερα ελάφια (άνοιγμα κεράτων έως 4 μ.) και οι τριχωτοί ρινόκεροι είχαν γιγάντιες διαστάσεις και τρομερή σωματική δύναμη και δεν είχαν καμία διάθεση να παίξουν εκούσια το ρόλο τροφής. Για να επιβιώσουν επομένως οι άνθρωποι έπρεπε να ξεπεράσουν τη νωχελικότητα του ανέμελου νομάδα και να αποκτήσουν νέες ικανότητες. Αυτή η δυσκολία προκάλεσε μία νέα ανάπτυξη της ανθρώπινης νοημοσύνης, γιατί το στήσιμο των παγίδων για τόσο επικίνδυνα θηράματα διαφέρει πολύ από την απλή συλλογή τροφής. Προϋποθέτει παρατηρητικότητα, μελέτη των συνηθειών των ζώων, ανάπτυξη της εφευρετικότητας για βελτίωση και χρήση των όπλων και ενίσχυση της συνεργασίας στο πλαίσιο της ομάδας. Θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς ότι το είδος μας απέκτησε τον τελικό τίτλο επιβίωσης στο μεγάλο «σχολείο των παγετώνων».

      Η πρόοδος του ανθρώπινου είδους επιταχύνθηκε και από την πιεστική ανάγκη ανακάλυψης ή κατασκευής και οργάνωσης μόνιμου καταφυγίου. Το νυχτερινό καταφύγιο αποτελούσε πάντα μια ανάγκη, τώρα όμως το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η προστασία από τους θηρευτές, αλλά και από το ανυπόφορο κρύο. Οι κατάλληλες γι` αυτό το ρόλο σπηλιές ήταν λιγοστές και οι καλύτερες είχαν ήδη καταληφθεί από άλλους ενοίκους, όπως η τεράστια αρκούδα των σπηλαίων, η οποία αρνιόταν πεισματικά να εγκαταλείψει το κατάλυμά της για χάρη των ανθρώπων. Τα πολυάριθμα συγκεντρωμένα κρανία της που συναντώνται σε πολλά σημεία της Ευρώπης δείχνουν ότι οι μάχες που έγιναν ήταν συχνές και άγριες, γιατί το ζώο αυτό είχε φοβερή σωματική δύναμη. Ο κίνδυνος όμως άξιζε τον κόπο. Οι σπηλιές επέτρεπαν στους ανθρώπους να δημιουργήσουν μικροκλίματα με τη βοήθεια της φωτιάς και να επιβιώνουν όταν οι εξωτερικές θερμοκρασίες ήταν υπερβολικά χαμηλές. Έτσι η σπηλιά έγινε ο πρόγονος του σπιτιού, το οποίο αποτελεί τη φυσική εξέλιξή της. Σε άλλα μέρη, όπως στη σχεδόν επίπεδη πεδιάδα της σημερινής Ουκρανίας, σπηλιές δεν υπήρχαν. Εκεί οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να ανακαλύψουν άλλους τρόπους στέγασης. Μάζευαν χαυλιόδοντες, οστά και δέρματα από μαμούθ και κατασκεύαζαν μεγάλες σκηνές διαμέτρου 7 έως 15 μέτρων οι οποίες μπορούσαν να φιλοξενήσουν μεγάλο αριθμό ενοίκων. Και είναι προφανές ότι για να φτιαχτεί μια τέτοια σκηνή έπρεπε να σκοτωθούν δεκάδες από τα γιγάντια αυτά ζώα.

      Πριν από 20.000 χρόνια περίπου οι πάγοι της τελευταίας παγετώδους περιόδου άρχισαν να λιώνουν, πιθανότατα με εκπληκτικά γρήγορο ρυθμό (υπάρχουν ενδείξεις ότι η απόσυρσή τους έγινε μέσα σε μερικές δεκαετίες). Το τέλος τους σηματοδότησε μία ακόμα νέα εποχή στη ζωή των ανθρώπων και στη σχέση τους με το χώρο, η οποία διήρκεσε και αυτή πολλούς αιώνες. Με τον καιρό, τα νερά από την τήξη των πάγων συγκεντρώθηκαν στα βαθουλώματα του εδάφους και σχημάτισαν μικρές λίμνες, γύρω από τις οποίες έκαναν και πάλι την εμφάνισή τους τα φυτά τα οποία ακολούθησαν τα φυτοφάγα και τα σαρκοφάγα ζώα. Ο κόσμος έγινε πιο ελκυστικός, αφού ξαναγύρισε η αφθονία τροφής, αλλά και εξίσου επικίνδυνος, γιατί τα αρπακτικά έφταναν τότε σε εκπληκτικά μεγέθη.

      Μουδιασμένοι από έναν τρόπο ζωής που κράτησε τόσους αιώνες, οι τρωγλοδύτες βγήκαν από τις σπηλιές κι` άρχισαν μια καινούρια προσπάθεια επιβίωσης. Κάθε κυνηγετική ομάδα προσπαθούσε να ανακαλύψει τους καλύτερους κυνηγότοπους μίας πολύ μεγάλης περιοχής και να εκμεταλλευτεί τα ιδιαίτερα γεωγραφικά χαρακτηριστικά τους, όπως για παράδειγμα, τους νερόλακκους που συγκέντρωναν φυτοφάγα ζώα και τα ρηχά περάσματα από τα οποία τα κοπάδια επιχειρούσαν να περάσουν τα ποτάμια. Προσπαθούσε επίσης να χρησιμοποιήσει τις εδαφικές συνθήκες για να τα παγιδεύσει, προκαλώντας ακόμα και παράλογη σφαγή. Στη βάση ενός απότομου γκρεμού κοντά στο Σολυτρέ της Γαλλίας βρέθηκαν οι σκελετοί περίπου 10.000 αλόγων. Τα άλογα δεν υποφέρουν από τάσεις αυτοκτονίας, άρα η παρουσία τους μπορεί να εξηγηθεί μόνο με τη σκέψη ότι οδηγήθηκαν εκεί σκόπιμα από τους ανθρώπους, οι οποίοι βρήκαν έναν απλό τρόπο να προμηθευτούν κρέας. Για να πάρουν ένα ή δύο ζώα σκότωναν δεκάδες, αλλά η έννοια της οικολογικής καταστροφής τους ήταν άγνωστη. Φυσικά με τον καιρό κατάλαβαν ότι θα ήταν πολύ πιο αποδοτικό να εξημερώσουν ορισμένα ζώα και να δημιουργήσουν ζωντανά «εργοστάσια κρέατος», δεν ξέρουμε όμως πότε και πώς ακριβώς άρχισαν να γίνονται κτηνοτρόφοι. Η αρχή ίσως να έγινε με το σκύλο, ο οποίος μάλλον έπαιξε το ρόλο της τροφής πριν γίνει σύντροφος και συνεχίστηκε με ορισμένα εύκολα θηλαστικά όπως το πρόβατο και η κατσίκα, τα οποία υποτάσσονται σ` ένα αρχηγό χωρίς ιδιαίτερες δυσκολίες. Τα μεγαλύτερα ζώα, όπως τα άλογα και τα βοοειδή, θα πρέπει να χρειάστηκαν περισσότερο χρόνο λόγω της σωματικής τους δύναμης.  

      Πιστεύεται ότι όλες οι περίοδοι που αναφέρθηκαν πιο πάνω αντιπροσωπεύουν το 90% περίπου της ιστορίας του σύγχρονου ανθρώπου σε διάρκεια και σε αριθμό γενεών. Είναι άγνωστο όμως τι ακριβώς αντιπροσωπεύουν σε αριθμούς ατόμων, γιατί τότε ο πληθυσμός της Γης ήταν μικρός και οι κυνηγετικές ομάδες ολιγάριθμες. Για την ακρίβεια συμπεραίνουμε ότι ήταν ολιγάριθμες, γιατί το κυνήγι σπάνια είναι αποδοτικό και το κρέας δεν διατηρείται για μεγάλο διάστημα, άρα δεν μπορεί να εξασφαλίσει απρόσκοπτη διατροφή για πολλά άτομα. Συμπεράσματα για το ζήτημα αυτό μπορούν να εξαχθούν και από τη μελέτη των ανθρώπινων ομάδων που έχουν παραμείνει μέχρι σήμερα στο στάδιο των περιπλανώμενων κυνηγών. Η διατροφή τους είναι μικτή, αλλά στηρίζεται κυρίως στη συλλογή φαγώσιμων φυτών και μικρών ζώων που κάνουν οι γυναίκες. Οι Βουσμάνοι της ερήμου Καλαχάρι, για παράδειγμα, οι αυτοαποκαλούμενοι Σαν, έχουν ένα από τα υψηλότερα θερμιδικά επίπεδα διατροφής στον κόσμο, το οποίο όμως οφείλουν κυρίως στις γνώσεις των γυναικών και όχι στην κυνηγετική ικανότητα των ανδρών. Κατά μέσο όρο, οι άνδρες μόνο μία φορά στις δέκα  φέρνουν τροφή στην ομάδα και από ποσοτική άποψη τα τρόφιμα που καταφέρνουν να εξασφαλίσουν σπάνια ξεπερνούν το 40% των συνολικών αναγκών της. Γι` αυτό και οι ομάδες τους είναι μικρές (από 12 έως 30 άτομα). Πολλές παρόμοιες ομάδες Βουσμάνων αποτελούν μία «φυλή» ή, πιο σωστά, ένα γένος, το οποίο έχει συνείδηση των κοινών χαρακτηριστικών του. Η κύρια χρησιμότητά του γένους έγκειται στο ότι προσφέρει μεγαλύτερα περιθώρια επιλογής συντρόφου, ώστε να εξασφαλίζεται μία ικανοποιητική ανακατανομή των γονιδίων. Ποτέ όμως τα μέλη του γένους δεν αποφασίζουν να ενωθούν σε μία μεγάλη ομάδα γιατί δε θα κατάφερναν να βρουν αρκετή τροφή, ώστε να επιβιώσουν.

Οι σχέσεις ανθρώπου και χώρου κατά το τροφοπαραγωγικό στάδιο

Τα πλεονεκτήματα της τροφοκαλλιέργειας

   Οι συνέπειες της αλλαγής αποδείχτηκαν καθοριστικές για τη μοίρα των ανθρώπων, γιατί η δυνατότητα προγραμματισμού του μέλλοντος και η αφθονία αγαθών σε μικρό χώρο προκαλούν:

   1. Ταχύτερη αύξηση του πληθυσμού. Οι κυνηγετικές ομάδες υφίστανται ένα είδος αυθόρμητου αριθμητικού περιορισμού λόγω της αβεβαιότητας της τροφής. Οι γυναίκες, για παράδειγμα, αναγκάζονται να θηλάζουν για πολλά χρόνια τα παιδιά τους, επειδή δεν είναι βέβαιες ότι θα βρουν άλλο τρόπο να τα θρέψουν, με αποτέλεσμα να μη μπορούν να συλλάβουν, λόγω των ορμονών που παράγονται στη διάρκεια του θηλασμού. Όταν όμως δεν είναι εξασφαλισμένη ούτε η διατροφή της ίδιας της μητέρας, η παιδική θνησινότητα διατηρείται ούτως ή άλλως σε υψηλά επίπεδα. Σε μία αγροτική κοινωνία δεν υπάρχουν παρόμοιοι περιορισμοί, γιατί τα προϊόντα των ζώων και της γης είναι σχετικά άφθονα. Φυσική συνέπεια είναι η γέννηση αλλά και η επιβίωση πολλών απογόνων. Η σχέση αυτή έχει ανατραπεί σήμερα λόγω της μεγάλης ανάπτυξης των πόλεων και των καταναλωτικών προτύπων που ισχύουν στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον (δεν κάνουμε πολλά παιδιά για να διατηρήσουμε υψηλό επίπεδο ζωής). Τον καιρό εκείνο όμως η ύπαρξη πολλών παιδιών σήμαινε αφθονία εργατικών χεριών για καλλιέργεια. Σήμαινε επίσης και περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης, γιατί μια ομάδα αγροτών με πολλά και ισχυρά νεαρά άτομα είχε περισσότερες δυνατότητες να προστατεύσει τον εαυτό της.

 

  2. Εξειδίκευση των επαγγελμάτων και τεχνολογική πρόοδο του συνόλου. Κάθε τρόπος παραγωγής συνδέεται υποχρεωτικά με την κατασκευή αντίστοιχων εργαλείων, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν πνευματικά απολιθώματα με την έννοια ότι αντιπροσωπεύουν το πνευματικό επίπεδο των ανθρώπων οι οποίοι τα κατασκεύασαν και τα χρησιμοποίησαν. Το είδος των εργαλείων διαφέρει από εποχή σε εποχή ανάλογα με τον τρόπο ζωής που επικρατούσε. Μια κυνηγετική ομάδα, για παράδειγμα, χρειάζεται αποτελεσματικά όπλα, ενώ μία γεωργική ομάδα πρέπει να διαθέτει και εργαλεία κατάλληλα για την καλλιέργεια της γης. Μεταξύ τους όμως υπάρχει μια βασική διαφορά. Ένας εφευρετικός κυνηγός που θα ανακαλύψει ένα νέο είδος όπλου, θα μοιραστεί πρόθυμα και χωρίς αίσθηση ιδιοκτησίας την ανακάλυψή του με τους άλλους, γιατί κάθε βελτίωση στον τομέα αυτό εξασφαλίζει και τη δική του επιβίωση  (όταν τελειώσει το κυνήγι του ο Βουσμάνος, αφήνει κάπου το τόξο και τα βέλη που χρησιμοποίησε, γιατί δεν τα θεωρεί δικά του. Οποιοσδήποτε άλλος μπορεί να τα πάρει για να συνεχίσει το κυνήγι).  Ο εφευρέτης όμως δεν θα σταματήσει ποτέ να κυνηγά ο ίδιος. Αν επαναπαυθεί στη δόξα της ανακάλυψής του, το πιθανότερο είναι να πεθάνει από την πείνα, γιατί τα θηράματα δεν είναι εύκολο να βρεθούν όποτε τα χρειάζεται κανείς.

         Η σχετική αφθονία τροφής που διαθέτει μία γεωργική ομάδα αλλάζει τελείως αυτή τη σχέση. Επιτρέπει στον εφευρέτη - κατασκευαστή να κάθεται σπίτι του και να φτιάχνει νέα  σκεύη και εργαλεία τα οποία είναι ιδιοκτησία του, άρα μπορεί να τα ανταλλάσσει με είδη διατροφής. Η σταδιακή εξειδίκευση των επαγγελμάτων έχει πολύ μεγάλη σημασία για τη συνολική εξέλιξη μίας κοινωνικής ομάδας. Ο ειδικευμένος κατασκευαστής έχει την ευκαιρία να βελτιώνει συνεχώς τα προϊόντα του, άρα να μεγαλώνει την αποτελεσματικότητα της παραγωγής, με συνέπεια να υπάρχουν οι προϋποθέσεις για συνεχή πρόοδο του συνόλου. Επειδή μάλιστα η πολύ μεγάλη συγκέντρωση ανθρώπων σε μικρό χώρο δημιουργεί πολλά προβλήματα που δεν υπήρχαν πριν (π.χ. ύδρευσης, αποχέτευσης, αποθήκευσης σιτηρών κτλ.), οι ανακαλύψεις συσσωρεύονται σε βαθμό δυσανάλογα μεγάλο σε σχέση με τον αριθμό των ανθρώπων.  

   3. Αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων. Σε μία κυνηγετική ομάδα η κοινωνική θέση και το ατομικό γόητρο είναι στενά δεμένα με τις σωματικές – κυνηγετικές ικανότητες, ενώ η ιδιοκτησία των αγαθών του κυνηγιού δεν έχει νόημα, γιατί δε διατηρούνται. Αντίθετα, σε μία αγροτική κοινωνία τα χαρακτηριστικά αυτά εξαρτώνται απόλυτα από την ιδιοκτησία της γης, η οποία εξασφαλίζει και τη μόνιμη ιδιοποίηση των προϊόντων της. Οι προεκτάσεις της «ανακάλυψης» της ιδιοκτησίας είναι πολλές, γιατί οδηγεί υποχρεωτικά σε κοινωνικές συγκρούσεις δημιουργώντας ανισότητες μεταξύ των μελών της κοινωνικής ομάδας, αλλά και των δύο φύλων. Ο άνδρας υπερέχει σε σωματική δύναμη από τη γυναίκα και δεν είναι υποχρεωμένος να αντιμετωπίζει τα προβλήματα της εγκυμοσύνης. Επομένως είναι πιο κατάλληλος για την καλλιέργεια της γης και καλύτερα εξοπλισμένος από τη φύση για την υπεράσπιση της ιδιοκτησίας του. Είναι πολύ πιθανό ότι το γεγονός αυτό οδήγησε στην ανατροπή της μητριαρχίας, την επιβολή της πατριαρχίας και σε ένα είδος ιδιοκτησίας της γυναίκας, ώστε ο άνδρας να είναι βέβαιος ότι οι απόγονοι που θα κληρονομήσουν τα αγαθά του θα είναι δικοί του. Πολλοί από τους μύθους της ελληνικής μυθολογίας θα μπορούσαν να ερμηνευτούν με βάση τους αγώνες που απαιτήθηκαν για την αντικατάσταση της μητριαρχίας από την πατριαρχία.

 

Εξάπλωση της τροφοκαλλιέργειας στο χώρο και το χρόνο – νεολιθική περίοδος

Η χρήση των μετάλλων

Οι πρώτες πόλεις

Εξάπλωση στο χώρο και οργάνωση

Η βιομηχανική εποχή και τα χαρακτηριστικά της

Η μεταβιομηχανική εποχή