www.biology4u.gr

H ανάγκη συσχετισμού του ανθρώπινου και του περιβαλλοντικού παράγοντα στη Γεωγραφία δεν είχε γίνει αισθητή έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Μέχρι τότε η γεωγραφική μελέτη μιας περιοχής εξαντλείτο σε απλές περιγραφές του φυσικού περιβάλλοντος, διανθισμένες με περιγραφές ζώων και φυτών, κατά προτίμηση παράδοξων, που θα μπορούσαν να εξάψουν την περιέργεια, άρα και το ενδιαφέρον του αναγνώστη ή του ακροατή. Κανείς όμως δεν είχε σκεφθεί να συνδέσει όλες αυτές τις πληροφορίες σε ένα ενιαίο σύνολο, στο οποίο θα συμπεριλαμβάνονταν οι εδαφικοί παράγοντες, το υπέδαφος, το κλίμα, η χλωρίδα και η πανίδα και, πολύ περισσότερο, κανείς δεν είχε αντιμετωπίσει την πιθανότητα να ενσωματώσει σε αυτό το σύστημα τον άνθρωπο. Μια τέτοια ιδέα θα προκαλούσε πρόκληση για τις θρησκευτικές και κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, αφού ήταν «γνωστό» ότι ότι η φύση δημιουργήθηκε για χάρη του ανθρώπου, η μόνη υποχρέωση του οποίου ήταν να την εξερευνήσει και να τη μελετήσει με στόχο να την εκμεταλλευτεί καλύτερα.

Οι πρώτοι που δοκίμασαν να ξεφύγουν από το κατεστημένο ήταν ο Alexander von Humbolt (1769 – 1859) και ο Karl Ritter (1769 – 1859), δύο σημαντικοί επιστήμονες που μάλλον δεν υποπτεύθηκαν ποτέ τις συνέπειες των απόψεών τους. Ο πρώτος ήταν ένας πολυταξιδεμένος μηχανικός ο οποίος θεμελίωσε την επιστημονική Φυσική Γεωγραφία. Επιθεωρητής ορυχείων στην αρχή, ταξίδεψε στα χρόνια της ωριμότητάς του στην Ευρώπη, την Αμερική και την Ασία και συγκέντρωσε πολλές πληροφορίες για το φυσικό περιβάλλον. Αυτό που τον έκανε να ξεχωρίζει από τους άλλους μελετητές ήταν το ότι διέκρινε μια βαθύτερη ενότητα και αλληλεξάρτηση των στοιχείων του φυσικού κόσμου, την οποία προσπάθησε να αποδώσει και να ερμηνεύσει στα πολυάριθμα έργα του. Το πιο σημαντικό απ` αυτά, «Ο Κόσμος» («The Cosmos»), εκδόθηκε σε πέντε τόμους μεταξύ 1845 και 1862 και επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της Φυσικής Γεωγραφίας.

Αντίθετα με τον Humbolt ο Ritter είχε ακαδημαϊκό υπόβαθρο κοινωνικών επιστημών (ήταν καθηγητής της Φιλοσοφίας) και προσπαθούσε να βάλει τις βάσεις μιας νέας, όπως ισχυριζόταν, Γεωγραφίας, η οποία δεν θα έβλεπε τη Γη μόνο ως φυσικό περιβάλλον, αλλά ευρύτερα, ως χώρο κατοικίας του ανθρώπου. Εννοείται ότι περιορισμένος στο πλαίσιο των γνώσεων και πεποιθήσεων της εποχής του ο Ritter δεν ήταν σε θέση να διατυπώσει αιτοκρατικές επιστημονικές σχέσεις ικανές να εξηγήσουν το “περίεργο” γεγονός ότι η Γη φαινόταν να είναι ιδανικό περιβάλλον για τον άνθρωπο. Φυσκή συνέπεια ήταν να διακρίνει πίσω απ` όλα αυτά τη θέληση ενός ανώτατου όντος που καθόριζε τα πάντα για χάρη του ανθρώπου. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι, σύμφωνα τουλάχιστον με ορισμένους μελετητές του (Dickinson 1969), φαίνεται να πίστευε ότι το φυσικό περιβάλλον καθόριζε την εξέλιξη των κατά τόπους κοινωνιών, μια ιδέα πολύ ασυνήθιστη πριν από την διατύπωση της Θεωρίας της Εξέλιξης. Αυτή ακριβώς η αντίληψη κάνει πολλούς να τον θεωρούν «πατέρα» της σύγχρονης Ανθρωπογεωγραφίας.

Σήμερα πιο σημαντικοί από αυτούς θεωρούνται οι Αμερικανοί Ellsworth Huntington (1876 – 1947) και Griffith Taylor (1880 – 1963). Ο πρώτος, επηρεασμένος ίσως από τον Δαρβίνο, εντόπισε το ενδιαφέρον στο κλίμα, το οποίο θεωρούσε κύριο περιβαλλοντικό παράγοντα που καθορίζει την πνευματική και κοινωνική εξέλιξη των ανθρώπινων ομάδων. Στο έργο του «Ο Παλμός της Ασίας» («The pulse of Asia» 1907), για παράδειγμα, περιέγραψε μια ολόκληρη σειρά κλιματικών μεταβολών οι οποίες, κατά τη γνώμη του, προκάλεσαν τα κύματα των «βαρβάρων» (ο όρος αμφισβητείται) που κάλυψαν αργότερα την Ευρώπη. Για να μην τον κατηγορήσουν όμως για χονδροειδή ντετερμινισμό, ο Huntington ταξίδεψε ο ίδιος στις περιοχές που ανέφερε και κατέγραψε στοιχεία τα οποία πίστευε ότι αποδείκνυαν με σαφώς επιστημονικό τρόπο αυτές τις μεταβολές (οικισμούς, δακτύλιους δένδρων, παλιές κοίτες ποταμών και λιμνών κ.ά.). Ήταν μια καλή προσπάθεια, αν όμως την εξετάσει κανείς με προσοχή, εύκολα διαπιστώνει ότι είναι μονόπλευρα φυσική – ντετερμιστική. Αποδέχεται προκαταβολικά την αποκλειστική επίδραση των φυσικών παραγόντων και δεν εξετάζει επαρκώς το βαθμό της επίδρασής τους στις διάφορες ανθρώπινες ομάδες που την υπέστησαν (οι άνθρωποι δεν αντιδρούν παντού και πάντα με τον ίδιο τρόπο στις περιβαλλοντικές πιέσεις). Άλλωστε ο Huntington δεν απέφυγε τελικά τις υπερβολές προσπαθώντας να αποδώσει στο κλίμα της Καλιφόρνιας το αυξημένο ποσοστό ψυχικών παθήσεων που είχαν καταγραφεί στην περιοχή αυτή.

Ακόμα πιο προσεκτικός από τον Huntington ήταν ο Taylor, ένας γεωλόγος ο οποίος είχε πάρει μέρος στην αποστολή του Σκοτ στην Ανταρκτική. Αυτός δεν περιορίστηκε σε ένα μόνο παράγοντα (το κλίμα) αλλά συγκέντρωσε άφθονες στατιστιστικές περιβαλλοντικές πληροφορίες για μεγάλα τμήματα του κόσμου και με τη βοήθειά τους, προσπάθησε να εντοπίσει περιοχές κατάλληλες για εποικισμό από το λευκό άνθρωπο (αυτό ήταν το πιο ενδιαφέρον ζήτημα εκείνης της εποχής). Τη μεγαλύτερη επιτυχία της μεθόδου του ο Taylor τη γνώρισε στην περίπτωση της Αυστραλίας, προφανώς επειδή αυτή η χώρα – ήπειρος έχει συμπαγές σχήμα που επιτρέπει την καλύτερη δυνατή αξιολόγηση των φυσικών χαρακτηριστικών της. Όταν τελείωσε ο Α΄Παγκόσμιος Πόλεμος, οι Αυστραλοί φοβήθηκαν ότι η χώρα τους θα κατακλυζόταν από Ασιάτες μετανάστες, προοπτική που δεν τους ενθουσίαζε καθόλου. Αποφάσισαν λοιπόν να προσελκύσουν Βρετανούς και γενικά Ευρωπαίους μετανάστες ισχυριζόμενοι ότι η Αυστραλία μπορεί να φιλοξενήσει από 120 έως 380 εκατομμύρια ανθρώπους.